Logo TIMM MAGAZYN

Blog

Na orbicie świadomości

Istnieją niezliczone teorie świadomości. Jedną z nich jest model sferyczny, który przedstawia ją jako otaczające nas pole o niejednolitym, zmiennym wymiarze. Świadomość i uwaga traktowane są w nim jako rodzaj wiązki, która może skupiać się na bardzo wąskim punkcie lub przyjmować znacznie szerszy zasięg, aż do obszaru całego kręgu. W obrębie tego kręgu, wyjściowy stan, jakiego doświadczamy na co dzień, obejmuje jedynie fragment, coś w rodzaju kąta o umownym zakresie od 30 do 60 stopni. Daleko więc mu do potencjalnego limitu pełnej, 360-stopniowej orbity.

Świadomość skurczona

Uzależnienia są formą zawężenia podstawowego zasięgu świadomości. Jest ona oderwana od innych aspektów doświadczania rzeczywistości i skrajnie skupia uwagę na unikatowym źródle wrażeń.

Nałogi, obsesje czy patologiczna współzależność oferują ekstremalny tryb zaspokajania potrzeb sensorycznych: fizycznych, psychicznych, jak i emocjonalnych. Substancje uzależniające są też przede wszystkim silnymi modyfikatorami nastroju, pociągając za sobą nagłą satysfakcję i dogłębną, choć krótkotrwałą, redukcję lęku. Gdy bodziec zewnętrzny ma zdolność do natychmiastowego i skutecznego przekształcania doznań, zwłaszcza tych negatywnych, istnieje wysokie prawdopodobieństwo rozwoju przywiązania, a nawet poczucia lojalności wobec niego. W rezultacie zachowanie staje się powtarzalne i kompulsywne, a uwaga zostaje odwrócona od relacji międzyludzkich i zawodowych. Tryb życia zaczyna nabierać rytualistycznego charakteru.

Uzależnienia są jednak nieuniknioną częścią naszego życia. Najbardziej powszechnym przykładem jest „nałogowa” więź między matką a noworodkiem, której podstawy fizjologiczne przypominają klasyczne uzależnienie, a jednak nie ma w niej za grosz patologii. Rozwój stałych, powtarzalnych zachowań jest też kluczowy dla konserwacji energii mózgu i, co za tym idzie, dla przeżycia. Zjawisko to ma korzenie w mechanizmach rozwojowych ludzi oraz zwierząt, dla których stabilne schematy i unormowana mimika działania tworzą podwaliny ewolucji. Naukowcy wierzą, że to właśnie te zdolności, które są najlepiej rozwinięte u naczelnych, dają nam niezaprzeczalną przewagę nad innymi gatunkami.

Komfort, jaki przynosi przewidywalność w nałogach, odzwierciedla rolę, jaką obrzędowość odgrywa w odwracaniu uwagi od bólu i cierpienia, zwalczaniu lęku i agresji oraz zwiększania przyswajalności zachowań - tych korzystnych, jak i tych szkodliwych. To z tego powodu głęboko zakorzenione rytuały są powszechne w każdej kulturze i religii. Ich społeczne i duchowe cele powiązane są często z dążeniem do osiągnięcia Odmiennego Stanu Świadomości (ang. Altered State of Consciousness, ASC).

Świadomość rozszerzona

Wyniki badań naukowych nad uzależnieniami wśród rdzennych Amerykanów pokazują, że jedyną skuteczną metodą leczenia alkoholizmu u tej grupy społecznej jest podejście propagowane przez rodowity kościół amerykański (ang. Native American Church, NAC).

Członkowie NAC spożywają kaktus Peyote podczas całonocnego spotkania, w trakcie którego cała wspólnota uczestniczy w śpiewach, modlitwach i rytmicznych tańcach. Peyote zawiera meskalinę - środek psychodeliczny o właściwościach pobudzających, podobnych do efedryny i amfetaminy, o silnym wpływie na układ serotoninergiczny. Meskalina wywołuje poziom relaksu psychicznego, który zwiększa otwartość na introspekcję oraz komunikację dotyczącą nawet najbardziej osobistych problemów. Efekty farmakologiczne rytuału z użyciem kaktusa Peyote zwalczają alkoholizm, poprzez zmniejszenie stresu fizycznego i psychicznego oraz zwiększenie sprawności emocjonalnej. NAC obejmuje też szereg wsparcia psychoterapeutycznego, opartego przede wszystkim na samorealizacji, budowaniu pozytywnej tożsamości, uzdrowieniu religijnym, uwolnieniu od poczucia winy i rozpoznania życiowego celu. NAC przynosi nadzieję uzależnionym, ich rodzinom i całym społecznościom rdzennych Amerykanów dzięki wprowadzaniu silnego kodeksu moralnego, poczucia przywiązania do bliskich i obowiązku wobec szerszej społeczności. Zwiększa też doznania duchowości i jedności ze światem.

Rytuał z użyciem meskaliny nazywany jest często kulturową psychiatrią. Pogłębia on ekspresyjność uczestników i pozostawia ich bardziej otwartymi na sugestie i interwencje w zakresie zdrowia psychicznego. Zadaniem Peyote jest nie tylko wyleczenie efektu uzależnienia, jakim jest zawężenie świadomości, ma też on umożliwić proces kształtowania jej na nowo.

Świadomość transcendentalna

W przeciwieństwie do środków uzależniających, które zawężają poziom uwagi, psychodeliki generują doświadczenia, jakie rozszerzają świadomość ponad jej stan wyjściowy. Substancje psychodeliczne, takie jak meskalina, ibogaina, LSD i ayahuasca, modulują świadomość, nie prowadząc do nałogu. Ich działanie jest zbyt nieprzewidywalne, różnorodne, subtelne i opóźnione, aby pozwolić na natychmiastowe efekty, jakich poszukuje uzależniony. Pod wpływem tych substancji, nazywanych też psychointegratorami, ludzie mogą uzyskać nieznany dotąd stan duchowy, nauczyć się rozpoznawać ograniczone i destrukcyjne przyzwyczajenia, a w rezultacie osiągnąć nową, zdrowszą perspektywę na swoje życie.

W sferycznym modelu świadomości, uzależnienie jest zobrazowane jako jej nadzwyczaj wąski, skoncentrowany, nie zmieniający się zakres. W przeciwieństwie do niego, ASC to krótkotrwały stan kompletnej płynności myśli, percepcji i nastroju. Takie przekroczenie granic podstawowego zakresu świadomości, nazywane świadomością transcendentalną, jest osiągalne nie tylko poprzez substancje psychodeliczne, ale też dzięki medytacji, deprywacji sensorycznej, w transie lub we śnie. Opracowano niezliczone ilości katalizatorów wywołujących ASC: pokarmy, dźwięki, rytmy, bodźce wzrokowe, ruchy, ćwiczenia oddechowe, hipnoza, praktyki szamańskie, rytuały religijne itd. Ich efektywność terapeutyczna oceniana jest na podstawie intensywności Doświadczeń Mistycznych (ang. Mystical Experiences), jakie wywołują. Wyrażone są one w testach psychologicznych (Mystical Experiences Questionnaire, MEQ30), o których będzie mowa w następnym artykule.

Świadomość stosowana

Współzależność między uzależnieniem od narkotyków i dążeniem do poszukiwania zmian świadomości to temat rozpatrywany we wszystkich kulturach. Uniwersalność praktyk duchowych związanych z ASC sugeruje dogłębną potrzebę doświadczania tych stanów. Modulowanie świadomości za pomocą bodźców zewnętrznych wydaje się być wszechobecnym i naturalnym popędem człowieka. Rozpatruje to teoria odmiennego stanu świadomości uzależnień (ang. An Altered States of Consciousness Theory of Addiction), która nie jest jeszcze popularna w Polsce. Według zwolenników tej teorii, najlepszym podejściem terapeutycznym jest dostarczenie pacjentom właściwych, konstruktywnych metod prowadzących do zmiany stanu ich świadomości. Badania, prowadzone między innymi na Uniwersytecie Imperial w Londynie, wskazują, że ta teoria, jak i podejście terapeutyczne są wręcz zaskakująco trafne. Odróżnia je to od metod farmakologicznych, które rzadko oferują kompletną, długotrwałą ulgę czy psychoterapii, która potrafi trwać latami, zanim widoczne są znaczące efekty. Miejmy zatem nadzieję, że model ten zostanie niedługo zaakceptowany również w naszym kraju i że wkrótce dostępna będzie pomoc w tym zakresie także dla polskich pacjentów.

_______________________________

O Autorce:

Agnieszka Sekuła
Naukowiec i psycholog. Opracowuje terapie bazujące na zmianie stanu świadomości. Wykorzystują one nieinwazyjne technologie medyczne, wirtualną rzeczywistość, stymulację mózgu i substancje farmakologiczne pochodzenia naturalnego. Pracowała dla agencji kosmicznej w Innsbrucku, projektując system podtrzymywania życia dla astronautów, budowała sztuczne płuca dla akademii wiedeńskiej i przeprowadzała wirtualne autopsje dla wydziału morderstw szwajcarskiej medycyny sądowej, CSI. Przez dwa lata pracowała także w laboratorium medycyny nuklearnej, studiując zainfekowany mózg. Obecnie współpracuje z naukowcami i psychiatrami z Parku Mózgu w Melbourne nad fascynującym tematem zmian stanów świadomości w przypadkach klinicznych, zdobywając kwalifikacje terapeutyczne.

19 marca 2020 | Agnieszka Sekuła | Powrót do spisu wiadomości